Jak czytamy na Wikipedii, "Dozwolony użytek to ograniczenie monopolu właściciela praw autorskich lub patentowych polegające na zezwoleniu na korzystanie bez konieczności uzyskiwania jego zgody już rozpowszechnionego utworu pod ściśle określonymi warunkami i w ściśle określonych sytuacjach". Regulacje te pozwalają między innymi na pożyczanie i kopiowanie płyt (nie dotyczy oprogramowania) członkom rodziny i znajomym, kopiowanie materiałów (tekstów) w celach dydaktycznych oraz udostępnianie utworów w całości w celach krytycznych i udostępnianie utworów pod warunkiem ograniczenia ilości użytkowników (np. nieczynny już portal „napisy.pl”, którego problemy opisywaliśmy niedawno, zmodyfikował procedurę udostępniania napisów tak, by dostęp do nich był ograniczony koniecznością rejestrowania się na portalu. Teoretycznie wystarczy to do korzystania z ich zasobów, oczywiście nieodpłatne).

Organizacje zrzeszające wydawców i producentów od dawna nalegają na ograniczenie dozwolonego użytku, w tym między innymi – na wypracowanie systemu opłat za korzystanie z dóbr kultury w sytuacjach, gdy istnieje domniemanie zysku z udostępniania utworów. Ulubionym przykładem takiego udostępniania jest ostatnio puszczanie muzyki w zakładach fryzjerskich – organizacje wydawców mogą przypuszczać, że praktyka ta przyczynia się do zwiększenia zysków fryzjerów – deklaruje wice minister kultury Piotr Żuchowski z PSL w wywiadzie dla Gazety Wyborczej.

Przeciwnicy zaostrzania przepisów o dozwolonym użytku wskazują na szereg argumentów dotyczących rozwoju kultury dzięki wolności korzystania z utworów w ramach dotychczasowych regulacji. Członek Inicjatywy Indeks 73, Jarosław Lipszyc, zwraca na przykład uwagę na kulturotwórczy wymiar możliwości korzystania z utworów: „Dziś ludzie nie oglądają biernie telewizji, ale nagrywają utwory, przetwarzają je, remiksują, wrzucają do internetu. To jest ich sposób na uczestnictwo w kulturze i publicznej debacie. A anachroniczne prawo powoduje, że są potem atakowani” - powiedział dla Gazety Wyborczej.

Wice-minister kultury zastrzega, że nie chce, by „70% obywateli zostało nagle uznanych za kryminalistów”. Chciałby w związku z tym, żeby w tworzeniu nowych rgulacji uczestniczyli przedstawiciele wszystkich stron sporu – przedstawiciele wydawców, autorów, producentów, ale również tych, którzy korzystają z zasobów internetu i rozwijają je. Wątpliwości budzi jedynie kwestia uwzględnienia głosu tych ostatnich – o ile bowiem koncerny posiadają znaczne wpływy, ale również dostęp do kompetentnych prawników i mediów, o tyle użytkownicy – rozproszeni i niezorganizowani stanowią w oczywisty sposób słabszy materiał na negocjatorów złożonych kwestii prawoautorskich.

Warto skądinąd zaznaczyć, że wśród zwolenników tak ważnej dla Indeks 73 wolności i dostępu do kultury można wyróżnić przynajmniej dwie -
niewykluczające się wzajemnie - taktyki działań. Pierwsza polega na  budowaniu otwartych modeli dystrybucyjnych opartych na wolnych lub mało restrykcyjnych licencjach (w ten sposób działa "Creative Commons", fundacja założona przez Lawrenca Lessiga, autora dostępnej po polsku książki „Wolna kultura”, zobacz : przykłady licencji CC ) . Druga polega na próbach reformy samego systemu praw autorskich, aby zmniejszyć jego  restrykcyjność i wyeliminować jego najbardziej szkodliwe dla rozwoju kultury i wolności słowa zapisy.

KOMENTARZ INDEKSU: z perspektywy użytkowników i zarazem twórców kultury chcielibyśmy, by nasz głos był nie tylko słyszalny w publicznej debacie nad prawem autorskim. Zależałoby nam również na tym, by politycy uwzględnili prezentowane przez nas stanowisko, które – jak dowodzi historia nauki i kultury – sprzyja rozwojowi cywilizacyjnemu. Jeśli przyjrzymy się historii odkryć naukowych, zauważymy, że bardzo wiele z nich powstało między innymi dzięki możliwości dostępu i przekształcania istniejących „utworów” w otwarty sposób. Jak dowodzi Lawrence Lessig, „Żyjąc w kulturach, które znają wolność i cieszą się nią, powoli, z zaskoczeniem, uświadamiamy sobie, że technologie wolności na naszych oczach przekształcają się w technologie kontroli. Internet obiecywał nam wolność, tymczasem jest budowany tak, by umożliwiać coraz większą kontrolę. Dzisiaj, coraz mniejsza grupa ludzi kontroluje więcej, niż kiedykolwiek wcześniej, a kontrola, jaką sprawują, jest coraz doskonalsza”. Możemy tylko mieć nadzieję, że zmiany w dozwolonym użytku nie zniewolą nas jeszcze bardziej.

Czytaj więcej:
Ustawa o prawie autorskim:

GW: „Prawo autorskie do remontu”

GW: „Piratów odciąć od sieci”

Lawrence Lessig „Wolna kultura”


Ewa Majewska, współpraca: Jarek Lipszyc