Ewa Majewska
Heterogeniczne środowisko cenzury. O bogactwie i różnorodności systemów kontroli i zakazu

Od lat przyzwyczajani jesteśmy do wyobrażania sobie cenzury jako jednorodnego czynnika działającego w odpowiedzi na różnorodność, wolność i twórczość. Wielu i wiele z nas przedstawia ją sobie w myślach zgodnie z regułami stylistyki filmów z lat 80. - jako przykurzonego faceta z wąsem w szarym garniturze, który w swoim pełnym mebli ze sklejki gabinecie czatuje na niepoprawne treści i przycina oraz wygłusza to, co w kulturze ośmieliło się zbyt bujnie rozrosnąć.

Tę opozycję: jednorodny, monolityczny, więc też prosty do zdefiniowania i wskazania cenzor versus wolny, różnorodny, dynamicznie rozkwitający świat artystycznej i kulturalnej ekspresji, przychodzi nam chyba po kilku miesiącach pracy Inicjatywy Indeks73 porzucić. Przynajmniej ja nie bez żalu rozstaję się z tą operatywną, prostą opozycją, która pozwalała mi łatwo definiować rzeczywistość. W zamian za to trzeba sobie chyba raczej wyobrażać cenzurę jako nieustająco zmieniające się, wielogłowe monstrum bez wyraźnych granic – działające w ramach zakazu obwieszczanego przez urząd czy korporację, ale również pojawiające się w głowach twórców i działaczy na polu kultury, o urzędnikach nie wspominając. Cenzura to wszak również autorepresja, tłumienie własnej kreatywności na rzecz dostosowania dzieła do wymogów politycznej poprawności, norm obyczajowych i religijnych czy wreszcie – wymogów rynkowych (na ogół splatających się z wymogami politycznymi, jak pokazał przykład projektu filmu o obronie Westerplatte).

Wyniki badań

Z działań Indeksu73 wynika, że bogactwo strategii i ekspresji cenzury jest prawie równie duże, jak (skądinąd dyskusyjna) różnorodność współczesnych kreacji artystycznych. Cenzor czai się, jak wynika z naszych badań, w obrońcy moralności (11 zdiagnozowanych aktów cenzury z przyczyn religijnych, 9 w obronie obyczajowości i seksualności, 3 w obronie dzieci); w zwolenniku restrykcyjnej polityki prawoautorskiej (6 interwencji lub tylko komentarzy Indeksu73 w sprawie wolnej kultury/ otwartych licencji) czy obrońcy poprawności politycznej (4 przypadki wykorzystania tej kategorii w ewidentnie represyjny sposób).

Na w sumie 56 tegorocznych interwencji Indeksu73 (z czego niektóre przybierały bardziej obfity kształt – formułowaliśmy petycje i słaliśmy listy otwarte, inne zaś ograniczały się do informacji/ komentarza; w niektórych przypadkach organizowaliśmy lokalne fora dyskusyjne) wszystkie stanowią oczywiście zakłócenie konstytucyjnej wolności tworzenia i korzystania z kultury, gwarantowanej przez polską Konstytucję.

Większość współczesnych aktów cenzury trudno jednoznacznie zaklasyfikować, stąd podana przeze mnie statystyka może nie być stuprocentowo dokładna. Pozostaje też 12 naszych interwencji, w których cenzura była w oczywisty sposób związana z podstawowymi elementami demokracji – wolnością zgromadzeń, wygłaszania opinii i uczestnictwa w procedurach decyzyjnych oraz z ekonomią w rudymentarnym wymiarze konstruowania konkursów na zamówienia publiczne czy obroną wizerunku instytucji i korporacji.

Jednak w sprawie cenzury ekonomicznej i ogólniej – zapośredniczenia świata kultury w medium pieniądza – nie posiadamy w Indeksie73 zgody, co więcej, jest wśród nas wiele osób, które zdecydowanie nie zgadzają się na przyjęcie takiej definicji cenzury. W związku z tym kategorię „cenzury ekonomicznej” czy „rynkowej” należy traktować raczej jako hipotezę badawczą, i to – jak dowodzi na przykład moja rozmowa z Jarosławem Lipszycem opublikowana w niniejszym Nieregularniku – bardzo kontrowersyjną.

Podsumowania tegorocznych działań Indeksu73 dokonały również, każda z innej perspektywy – dr Izabela Kowalczyk oraz Lidia Makowska. Iza Kowalczyk skupiła się na najbardziej skomplikowanych i widowiskowych aktach cenzury w 2008 roku, zaś Lidia Makowska opisała przede wszystkim te wydarzenia, które stały się inspiracją do zorganizowania Forum Dyskusyjnego Indeksu73 w czterech miastach (Wrocławiu, Poznaniu, Warszawie i Gdańsku). Omawiając te spotkania i prowadzone podczas nich dyskusje, Lidia Makowska zastanawia się też nad skomplikowaną propozycją „cenzury społecznościowej”. Jak wskazywałby jej tekst, budowa kultury i kontrola, nawet demokratyczna, nie są łatwe do pogodzenia.

Na zakończenie prezentujemy również rozmowę, jaka odbyła się między czasopismem Rita Baum (Marcin Czerwiński) i Indeksem73 (Ewa Majewska) po Forum Dyskusyjnym Indeksu73 we Wrocławiu. Dyskutujemy tam między innymi o skomplikowanych relacjach między cenzurą, sztuką publiczną i społeczną traumą, zastanawiamy się też nad strategiami współpracy artystów, kuratorów, społeczności lokalnych i grup religijnych. Miejmy nadzieję, że ta rozmowa zapoczątkuje dalszą współpracę!

Z mieszanymi uczuciami, zawsze towarzyszącymi odkrywaniu wieloznaczności, oddajemy w Wasze ręce ten numer Nieregularnika. Życzymy owocnej i bulwersującej lektury oraz czekamy na komentarze!
  wróć