Lidia Makowska
O inicjatywie Indeks 73.

 

Indeks 73 tworzą: dr Iza Kowalczyk Iwona Katarzyńska Marek Konkowski Jarosław Lipszyc dr Ewa Majewska Lidia Makowska Daniel Muzyczuk Jacek Niegoda Roman Pawłowski Robert Rumas Alek Tarkowski

O inicjatywie Indeks 73 w skrócie
Indeks 73, to nowa, powstała na początku 2008r., ogólnopolska inicjatywa środowisk kulturotwórczych na rzecz obrony konstytucyjnej wolności twórczości artystycznej i badań naukowych. Zamierzamy na nowo przeanalizować obszary wolności i represji oraz zdefiniować obecne zagrożenia swobodnego dostępu do tworzenia, remiksowania i rozpowszechniania dóbr kultury. Proponujemy konkretne działania, które badają i zapobiegają cenzurze, wprowadzają systemowe zmiany w prawie, wspierają ruch wolnej kultury oraz przywracają do obszaru kultury pojęcia dobra wspólnego i interesu publicznego.


Dlaczego bronimy wolności twórczej?
Wolność twórczą i naukową oraz swobodny dostęp do korzystania z dóbr kultury w Polsce zapewnia art. 73 Konstytucji RP, a na poziomie międzynarodowym – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (art.27). Pomimo likwidacji Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk w 1989 roku, w Polsce nadal dochodzi do ograniczania wolności twórczej i dostępu do kultury, choć w zmienionej formie: miejsce oficjalnej cenzury prewencyjnej zajęła cenzura represyjna, posługująca się naciskiem ekonomicznym, prawnym lub biurokratycznym. Instytucje kulturalne ograniczają tworzenie i prezentację dzieł, które nie odpowiadają powszechnie przyjętej ideologii politycznej, normom obyczajowym (moralności, seksualności), tolerancji religijnej czy światopoglądowej.
Powszechne stało się w Polsce zjawisko autocenzury, uniemożliwiającej tworzenie dzieł, mogących narazić autora czy instytucję kulturalną na represje czy straty finansowe.

Dlaczego chcemy odbudować domenę publiczną i uwolnić dostęp do dóbr kultury?
Obecnie kultura w Polsce – podobnie jak inne obszary walki o władzę i pieniądze - podlega neoliberalnym strategiom komercjalizacji dobra wspólnego. Postępuje też proces skupiania praw własności intelektualnej w kilku ośrodkach o globalnym zasięgu. Restrykcyjne przepisy uniemożliwiają swobodne rozpowszechnianie dzieł, oddając zyski nie ich twórcom, ale koncernom wydawniczym, fonograficznym czy filmowym. Nową strategię przyjęły też organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskim, które dostrzegając zdobycze rewolucji technologicznej i internetu, skonsolidowały siły w walce o zachowanie dotychczasowych modeli biznesowych i wprowadzania odpowiednich nowelizacji prawnych przeciwko „pirackim praktykom”.
Wszystkie te zagrożenie są nowym zjawiskiem w Polsce, wymagają interdyscyplinarnych badań, określenia nowych reguł dostępu do dóbr kultury i redefinicji pojęcia interesu publicznego w obszarze kultury. Po 18 latach transformacji w Polsce, widzimy nieodwracalne skutki braku rzetelnej diagnozy tego zjawiska i marginalizacji problemu.
Inicjatywa Indeks 73 to zaproszenie do szerokiej międzyśrodowiskowej debaty, jak też i propozycja konkretnych działań.

Jaką mamy strukturę, metody działania i do czego zmierzamy?
Indeks 73 jest eksperymentalnym, otwartym i niesformalizowanym modelem sieciowym, zainicjowanym przez artystów, kuratorów i krytyków sztuk wizualnych i teatru. Grupa inicjatywna z Polski spotkała się w styczniu 2008 w Pracowni Kultury Miejskiej i w kuchni prywatnego Domu Pracy Twórczej na Dekerta w Gdańsku Wrzeszczu. Wkrótce poszerzyliśmy grono działaczy Indeksu 73 o teoretyków, badaczy, dziennikarzy, aktywistów i prawników. Zależy nam na jak najszerszej współpracy z różnymi środowiskami, działającymi na rzecz wolności twórczej i swobodnego dostępu do dóbr kultury, w tym szeroko rozumianym ruchem wolnej kultury, środowiskami genderowymi czy wolnościowymi.
Zamierzamy działać w strukturze nielinearnej, niezhierarchizowanej, otwartej na nowe pomysły, ludzi, drogi. Mamy nadzieję, że Indeks 73 rozwijać się będzie jako społecznościowe dzieło, przez inicjowanie nowych bytów, badań i akcji.

Jakie działania planujemy w 2008 r.?
Rok 2008 przeznaczamy na zdefiniowanie problemu, prowadzenie szerokiej debaty, poszukiwanie nowych modeli i skuteczniejszych form przeciwdziałania restrykcjom i ograniczeniom wolnej kultury. Szczególną uwagę poświęcimy zagadnieniom prawnym i działaniom strażniczym w zakresie monitorowania art. 73 Konstytucji RP. Podejmiemy też pierwsze kroki w kierunku demokratyzacji obszaru kultury, czyli zajmiemy się kwestią zdefiniowania reguł i wyznaczenia linii granicznych między obiegiem publicznym i prywatnym, przedyskutujemy zagadnienie dobra wspólnego i interesu publicznego. Przeanalizujemy też i zaproponujemy nowe modele poprawy transparentności i stworzenia jasnych kryteriów w rozdziale publicznych środków na kulturę.

Działania Indeksu 73 w 2008 r. skupiają się wokół trzech obszarów

• wolność twórczości artystycznej
• wolna kultura i swobodny dostęp do dóbr kultury
• interes publiczny, transparentność instytucji publicznych

Portal www.indeks73.pl
Podstawowym narzędziem, inicjującym i dokumentującym debatę i wszystkie działania Indeksu 73 jest portal www.indeks73.pl
Portal ma charakter autorski, tworzy go społecznościowy zespół redakcyjny inicjatywy Indeks 73. W maju uruchomimy jego angielską wersję.

Nieregularnik Wolnej Kultury Indeks 73
Opublikujemy w sieci trzy edycje internetowego magazynu Nieregularnik Wolnej Kultury 73 (maj, sierpień, listopad 2008), poświęconego problematyce cenzury, ograniczeń wolności twórczej oraz swobodnego dostępu do dóbr kultury.

Kronika Wypadków Cenzorskich i Bibliografia Cenzury
Opracowaliśmy staranne kalendarium interwencji i naruszeń art. 73 Konstytucji RP w latach 1989 – 2007/2008, zawierające ponad 80 opisanych przypadków cenzury w polskiej sztuce.
Przeszukaliśmy i skatalogowaliśmy na portalu www.indeks73.pl bibliografię cenzury, obejmującą publikacje teoretyczne, szerokie zasoby i wybór tekstów, esejów, relacji prasowych dokumentujących ograniczanie wolności twórczej i dostępu do dóbr kultury.

Działania na rzecz ruchu wolnej kultury / działania strażnicze
Walka o swobodny dostęp do dóbr kultury to proces trudny i żmudny. Wymaga aktywnego zaangażowania wielu środowisk, różnych form działania jak petycje, akcje interwencyjne, litygacje strategiczne (precedensowe sprawy sądowe, których celem jest zmiana prawa lub praktyki jego stosowania), monitorowanie i opracowanie analiz / raportów nt. naruszania art. 73 Konstytucji RP.

W marcu 2008 zainicjowaliśmy medialną debatę o zawłaszczaniu spuścizny kulturowej i procesie monopolizacji praw własności intelektualnej. W kwietniu - wspólnie z Performerią Warszawską, działającą przy Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie - przeprowadziliśmy akcję terenową „Uwolnić Kubusia!”. Protestowaliśmy przeciwko przejęciu przez koncern Walta Disneya praw do całkowitej wyłączności o wykorzystania dzieła A.A. Milne'go o Kubusiu Puchatku.

Śledzimy i opisujemy na portalu działania gdyńskiej policji i prokuratury w sprawie trójmiejskiego zespołu deathmetalowego zespołu Behemoth o obrazę uczuć religijnych (na koncercie lider grupy podarł Biblię).

W kwietniu wystosowaliśmy list otwarty, protestując przeciwko praktykom w Telewizji Puls, która wycina sceny miłosne z filmów wybitnych twórców, co jest naruszeniem swobód obywatelskich.

Monitorujemy też kwestię nowelizacji przepisów w zakresie zmian w prawie karnym dotyczących pornografii, zawierających zapisy, które dowolnie zinterpretowane mogą ograniczać dostęp do dóbr kultury i wolność twórczą.

Planujemy też kilka akcji, warsztatów oraz działań interwencyjnych na rzecz swobodnego dostępu do dóbr kultury i mechanizmów ich rozpowszechniania (szczegóły wkrótce)

Interes publiczny, transparentność instytucji publicznych
W kwestiach prawnych planujemy zainicjowanie dyskusji i sporządzenie analiz, postulujących doprecyzowanie zapisów w Kodeksie Karnym, dotyczących ochrony wolności religijnej, moralności, wizerunku. Ich subiektywna interpretacja wykorzystywana jest - wbrew intencjom ustawodawcy - do tłumienia swobody artystycznej ekspresji. Chodzi zwłaszcza o przepisy dotyczące obrazy uczuć religijnych (art. 196 KK), pomówienia Narodu Polskiego (art. 132 a) oraz definicji pornografii (art. 202).

Latem przeprowadzimy badania sondażowe w publicznych instytucjach kultury, dotyczące określenia definicji interesu publicznego, swobodnego dostępu do dóbr kultury oraz transparentności procedur finansowania i wyboru programowego w instytucjach publicznych.

Międzynarodowa konferencja, 6-8 października 2008
Podsumowaniem działań badawczych i artystycznych akcji interwencyjnych we wszystkich trzech obszarach będzie międzynarodowa konferencja, które odbędzie się w Gdańsku 6-8 października 2008 r. W konferencji udział wezmą twórcy, krytycy i teoretycy, badacze różnych dyscyplin naukowych, prawnicy, konstytucjonaliści, dziennikarze, przedstawiciele administracji publicznej.
Teksty konferencyjne oraz zapis debaty opublikujemy w Nieregularniku Wolnej Kultury (listopad 2008) oraz w formie książki (II kwartał 2009 r.).

Finansowanie
Inicjatywę Indeks 73 wspiera Stowarzyszenie Kultura Miejska w Gdańsku, dzięki dofinansowaniu:

• Unii Europejskiej (program „Podnoszenie świadomości społecznej i wzmocnienie rzecznictwa oraz działań monitorujących organizacji pozarządowych”, administrowany przez Fundusz Współpracy)

• Fundacji im. Stefana Batorego w ramach programu „Działania Strażnicze”, zobacz: www.watchdog.org.pl

  wróć